Je les nog even ‘EDI-proof’ maken als er iemand bij je in de klas komt kijken? Het gevoel hebben dat je iets (bv. EDI) wordt opgedrongen? Het zijn geluiden die wij geregeld om ons heen horen en zelf ook zo ervaren. EDI lijkt onder bepaalde beleidsmakers en lerarenopleiders echter steeds meer terrein te winnen. Zo is op 1 april 2026 (geen grap) de motie Boomsma¹ (JA21) unaniem aangenomen om het gebruik van EDI in de klassen en lerarenopleidingen te intensiveren. Maar waar komt die vraag voor EDI vandaan? Vanuit de leraren horen(/lezen) wij hem nauwelijks tot niet. Zoals niet de eerste keer, lijkt er dus weer een kloof te ontstaan tussen de praktijk van de leraar en de idealen van de beleidstafel. Hoog tijd dat we EDI daarom kritisch onder de loep nemen. 

Bewijs?

EDI propageert een ‘bewezen effectieve aanpak’² te zijn. Als je menig onderwijsartikel over EDI leest of de EDI-goeroes moet geloven, zul je hetzelfde te horen krijgen. Hier schuilt echter een belangrijke nuance in. EDI is als methode op zichzelf niet wetenschappelijk bewezen. Wel getest³ ⁴, maar hier kwam geen denderend bewijs uit voort. EDI maakt echter gebruik van aspecten die wél wetenschappelijk bewezen zijn, zoals het controleren van begrip, activeren van voorkennis en het modellen van de leerstof. Dit is hetzelfde als beweren dat een huis stevig is, omdat de materialen waar het van is gebouwd van goede kwaliteit zijn. De materialen zijn bewezen sterk, maar of het ontwerp en de constructie (de samenhang) van dat specifieke huis ook bewezen sterk zijn, is een tweede vraag. 

Je kunt natuurlijk betwisten wat precies als 'bewezen' of 'evidence-based/-informed' mag gelden. Hoe dan ook is het op zijn zachtst gezegd merkwaardig te noemen dat de methode door zichzelf en anderen alom als ‘bewezen’ wordt geprezen, terwijl de methode op zichzelf dat niet is. Dat wordt nog interessanter als je bedenkt dat EDI uiteindelijk een product is van commercieel bedrijf (DataWORKS Educational Research) en dus ook financieel belang heeft, onder andere bij de reclameboodschap 'bewezen'. 

En ja, je kunt er als leerkracht je voordeel mee doen door deelaspecten uit EDI te gebruiken, wat overigens meer naar evidence-informed werken neigt. Echter propageren de methode en EDI-goeroes het niet als ‘een paar handige deelaspecten' voor leerkrachten, om naar eigen inzicht in te zetten. De praktijk leert eerder dat het juist wordt opgelegd als iets totalitairs. Scholen die zichzelf kronen tot ‘EDI scholen’ en/of waarbij ‘EDI werken’ de norm voor het leerkrachthandelen wordt. Weg vrijheid van de leerkracht. Maar waarom gaan scholen, stichtingen, schoolopleiders, politiek en andere hier zo massaal voor?

EDI als verzekeringspolis 

EDI lijkt als een soort verzekering te fungeren. Als jij namelijk EDI in de klas toepast, kan jij je weer verantwoorden aan de directie, dat je ‘goed onderwijs’ levert omdat je volgens een ‘effectief bewezen’ methode werkt. Ter voorbeeld, wij hebben geregeld meegemaakt dat in een observatiegesprek het toepassen van EDI aan bod kwam. Als je kon verantwoorden dat je EDI juist had toegepast, was je als leerkracht goed bezig. Althans, zo luidde het dan.

Deze verzekeringsmechaniek lijk je breder te kunnen trekken. Leerkracht verantwoordt zich voor 'goed onderwijs' (met EDI) aan de directie, directie aan het bestuur, bestuur aan de inspectie, inspectie aan de politiek, en politiek aan de burger (lees ouders). Elke laag kan zich zo aan degene 'boven' zich verzekeren dat ze voor goed onderwijs zorgen. ‘Fijn om te zien dat je met een effectief bewezen methode werkt’ is waarschijnlijk de goedkeurende reactie van de laag erboven. En daarmee is de kous af. In dit daglicht lijkt de eerder genoemde motie en het gepreek van EDI en zijn goeroes dan ook logisch.

Maar voor de leerkracht is de realiteit natuurlijk heel anders. Voor de leerkracht klinkt het EDI-offensief eerder als een nationale studiedag met wederom veel onderwijscoaches, verkoopcijfers van instructieboeken voor school ('we kopen er maar één per bouw') en lesvoorbereidingen. Exact waar wij niet op zitten te wachten. 

Vernauwing van onderwijs

Tegenwoordig worden wij alom geacht bewezen/effectief/wetenschappelijk te werk gaan⁹, ook wel als ‘evidence-based/-informed’ gekenmerkt. Hoewel dit van meerwaarde kan zijn, moet hier volgens onderwijspedagoog Gert Biesta, en ons, niet een alles bepalende nadruk op komen te liggen. Biesta’s¹⁰ kritiek is dat de focus van het doel naar het middel verschuift. Dit klinkt misschien filosofisch (en is het soort van ook wel), maar heeft wel degelijk een praktische meerwaarde. Een 'effectief bewezen' methode, zoals EDI, is een (hulp)middel om een bepaald doel te bereiken (bv. ww-spelling). Wanneer het doel wordt om 'effectief bewezen' te werk te gaan, wordt het middel, EDI, als het ware het nieuwe doel. Dit is problematisch omdat de complexere doelen dan naar de achtergrond vervagen.

Het doel van onderwijs is bijvoorbeeld ook om interesse te wekken (voor bv. boeken, geschiedenis)¹¹, kinderen moreel te vormen¹², en zo nog vele andere mooie en belangrijke doelen. Deze complexere doelen vallen echter lastig te rijmen met de meetbare EDI doelen. De focus van het onderwijs wordt zo stilaan teruggebracht tot wat 'effectief bewezen' methodes als EDI makkelijk kunnen sturen/meten, zoals de basisvaardigheden. En wat het dus niet kan sturen, vervalt tot de achtergrond. Of mogen we stellen: waar we ons moeilijk voor/tegen kunnen verzekeren, vervalt tot de achtergrond?

Maar waar verzekeren we ons nou eigenlijk echt voor? Als het niet goed gaat met de basisvaardigheden (al ligt het veel genuanceerder⁵), laten we dan maar naar een uniform 'bewezen' didactisch middel grijpen. Onlangs bleek echter dat veel jongeren niet op de hoogte zijn van de geschiedenis van de parlementaire democratie⁶; dat scholieren de Holocaust bagatelliseren door TikTok desinformatie⁷ of dat steeds meer jongeren verslaafd zijn en worden gehouden door Amerikaanse socialmediaplatforms⁸. Misschien is het tijd om die problemen, de echte problemen, aan te pakken. Dat kinderen veel minder boeken lezen is écht niet de schuld van een gebrek aan basisvaardigheden. En al helemaal niet een probleem dat een EDI-les kan oplossen.  

Je ziet dus hoe het onderwijs zo wordt vernauwd tot het dictaat van EDI (of andere ‘bewezen/effectieve' methodes). Voor je het weet heb je het in onderwijsgesprekken louter nog over de correte toepassing van het EDI-stappenplan of over de vraag of 'de basis op orde is'. En dus weinig over complexere doelen die er echt toe doen.

Alternatief

De vraag die bij ons rijst is hoe wij in het onderwijs met zo een rijke pedagogische en onderwijskundige traditie tot zo een simpele en basale methode als EDI zijn vervallen als nieuwe onderwijsmaatstaf. Denk aan Paulo Freire die passieve kennisoverdracht verwierp en inzette op kritische dialoog of aan Martinus Langeveld die het kind niet reduceert tot meetbare data maar ziet als uniek opgroeiend mens met het oog op ‘zelfverantwoordelijke zelfbepaling’.¹³ En zo kunnen we nog wel even doorgaan. Zij zouden zich omdraaien in hun graf. Zij snapten dat onderwijs niet te reduceren is tot een stappenplan. Zie je het al voor je: ‘een direct instructie lesje om zelfverantwoordelijk te worden’ of ‘schrijf maar op je wisbordje: "ik vind boeken interessant"'. Geen schande als u deze pedagogen niet kent, maar weet dat er ook anders over onderwijs kan worden gedacht. Onderwijs is zo veel meer dan EDI. 

Dat er een alternatief op EDI bestaat, bewijzen ook leerkrachten dan ook dag in dag uit. Het bezien van het onderwijs door de bril van EDI reduceert ons vak tot hapklare doelen die wij afvinken bij de leerlingen. Hiermee wordt de expertise en vrijheid van de leerkracht verder afgebrokkeld. Misschien nog wel veel erger reduceert het onze leerlingen tot meetbare doelenmachines. Wij bedanken daar echter voor. Leerkrachten staan voor onderwijs dat méér is dan hapklare doelen. Onderwijs dat vol met verhalen zit, een ervaren leerkracht voor de klas met bezieling. Leerlingen die méér leren dan het vermenigvuldigen van breuken of het herkennen van de persoonsvorm, maar leerlingen die zich op meerdere vlakken als persoon ontwikkelen. 

Je denkt misschien: wat kan ik nu doen? Een alternatieve (onderwijs) realiteit begint met bewustwording. Dus weten dat je anders over het onderwijs mag denken. Zo dus ook over EDI. Je zult merken dat als je er anders over gaat denken je ook anders gaat handelen. Je zult misschien vaker iets denken als ‘even geen EDi’ of ‘is hier misschien iets anders nodig (dan EDI)?’. Pak vooral die vrijheid als leerkracht(!). Daarnaast is het gesprek met collega’s, directie en andere betrokkenen ook een krachtig middel om verandering op de werkvloer te realiseren. Ervaring leert dat mensen er meer open voor staan dan je vooraf mogelijk denkt. En zo niet, heb je met dit stuk hopelijk een stevig weerwoord in handen. Ohja en als er helemaal niet over onderwijskundige zaken mag worden gediscussieerd binnen jouw onderwijsinstantie, stel jezelf dan vooral de vraag: wat doe ik hier?

Conclusie

EDI is geen (bewezen) wondermiddel, en het wordt ook nooit één. Het is een didactisch hulpmiddel dat hoogstens zijn plek kan hebben in het repertoire van een vakbekwame leerkracht. Niet als dwangbuis, maar als één van de vele tools die een ervaren professional naar eigen inzicht kan inzetten, indien hij het wenselijk acht. Onderwijs laat zich niet vangen in een methode, hoe goed (wetenschappelijk) onderbouwd die ook is. Wie EDI verheft tot de norm voor ‘goed onderwijs’, doet daarmee op zijn zachts gezegd tekort aan de complexiteit van het onderwijs. 

Laten we vooral niet vergeten dat het uiteindelijke verschil wordt gemaakt in de klas. De taak aan de politiek , schoolbesturen, directie, schoolopleiders en andere betrokkenen is om dit te bevorderen, niet te belemmeren. Hoewel Den Haag een bepalende stem in dit geheel heeft, is het van belang om te snappen dat EDI als norm door meerdere onderwijslagen in stand wordt gehouden. Om dit bureaucratische piramidespel te doorbreken zal er van alle lagen echte verantwoordelijkheid worden gevraagd en te stoppen met schijnverzerkingen af te sluiten.  

Een onderwijssysteem dat zijn leerkrachten reduceert tot uitvoerders van een voorgeschreven stappenplan, houdt zichzelf een (EDI-wis)bord voor de kop. Het verliest precies datgene wat onderwijs waardevol maakt: de mens voor de klas. De leerkracht die zijn leerlingen kent, die een verhaal kan vertellen, interesse kan wekken, die bezieling meebrengt. We kunnen nog wel even doorgaan, maar wie verder durft te kijken dan de EDI-wisbordjes, zal zien dat er zoveel rijkere gedachtes over onderwijs zijn.